Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), bir hayvanın travmatik bir uyarana karşı aşırı ve uyumsuz korku tepkileri sergilediği bir durumdur. Hayvan, kaçamayacağı ya da baş edemeyeceği bir durumla karşılaştığında yoğun kaçınma, kaygı veya aşırı tepkiler gösterebilir. Bu süreç, otonom sinir sisteminin sempatik dalı ile ilişkilidir ve hayvan tarafından savunulamaz bir tehdit olarak algılanır.Bu bozukluk sırasında telaş görülebilir.Ayrıca, hayvanın ağrıya veya sosyal uyaranlara duyarlılığı artar. Travmatik olay ile bağlam arasındaki çağrışımlara bağlı olarak, tetikleyici uyaranlar genişleyebilir veya sabit kalabilir. Bu tepki, belirli bir uyaranla tetiklenebileceği gibi, geçmişteki benzer bir deneyimin anılarıyla da tekrar harekete geçebilir.
  TSSB’nin gelişimi genellikle sosyal veya çevresel bir tetikleyiciye bağlıdır. Ancak, bazı durumlarda tetikleyici açıkça belirlenemeyebilir. Yine de dikkatli gözlemle bu tetikleyiciler tespit edilebilir.

Yaygın ve Belirsiz Belirtiler

  TSSB’nin belirtileri travmatik olayın hemen ardından ortaya çıkmayabilir. Semptomlar birkaç hafta veya daha uzun süre sonra gelişebilir ve zamanla şiddeti değişebilir. Spesifik olmayan belirtiler şunlardır:
•Titreme veya titreme olmadan donma
•Sürekli yer değiştirme ve huzursuzluk
•Dudak yalama ve aşırı salya akıtma
•Sürekli uyanıklık hali
•Göz teması kuramama
•TSSB atağı sırasında yemek yiyememe veya herhangi bir davranışta bulunamama
•Daha önce keyif aldığı aktiviteleri yapmada isteksizlik veya yetersizlik
•Çalışan köpeklerde performans kaybı veya kulübelerine dönmek için acele etme
•Saklanma davranışı
•Kilo kaybı, kronik veya aralıklı ishal
•Deri ve tüy kalitesinde olumsuz değişiklikler
•Sosyal geri çekilme
•Genel neşe kaybı ve ilgi azalışı
•Kendine zarar verme veya yıkıcı davranışlar
Panik atak eşlik ettiğinde midriyazis (göz bebeklerinde genişleme), taşikardi (hızlı kalp atışı), taşipne (hızlı solunum), titreme, aşırı tükürük salgısı, ishal, kusma, saldırganlık görülebilir ve diğer hastalıklara predispozisyon artar.
   Texas A&M Veterinerlik ve Biyomedikal Bilimler Fakültesi’nde doçent olan Dr.Lori Teller “Köpeklerde TSSB’nin semptomları insanlardaki semptomlara benzerdir ve kronik kaygı,aşırı tetikte olma hali,belirli insanlardan,yerlerden veya durumlardan kaçınma,uyku bozuklukları,sevilen bir aktiviteye karşı ilginin azalması veya saldırganlık gibi belirtileri içerebilir.”Teller ayrıca bu belirtilerin evlat edinilme anında belirgin olmayabileceğini,çünkü bazı köpeklerin bir hayatta kalma mekanizması olarak,hayvanın tetikleyicisine bağlı olarak yeni evlerine yavaş yavaş uyum sağlayana kadar belirtilerini maskeleyeceğini söylüyor.

ETİYOLOJİ VE PATOGENEZ

  Travma sonrası stres bozukluğunun gelişimi için bireysel hassasiyet şart değildir. Hayvan, nesnel olarak bir travma deneyimlemiştir. Bu travmalar şunları içerebilir:
•Elektrikli tasmadan gelen şok
•Sahip değişikliği
•Fiziksel ve psikolojik şiddet
•Araba kazası
•Anestezi uygulanmadan yapılan ağrılı tıbbi işlemler
•İnsanlar veya diğer hayvanlar tarafından saldırıya uğrama
•Terk edilerek sokakta yaşamaya başlama
Bununla birlikte, hayvanın korkuya yatkınlığı arttıkça, travmatik olaya daha şiddetli tepki verme olasılığı da yükselir.

EPİDEMİYOLOJİ

  TSSB her köpekte gelişebilir ancak bazıları daha yatkındır. Yavru köpekler veya kötü muameleye maruz kalan hayvanlar daha yüksek risk altındadır.

TRAVMA İLE İLİŞKİLİ PATOLOJİK DURUMLAR

  Travmanın etkileri, ilgili patolojik duruma bağlı olarak farklılık gösterebilir:

Fobik Durum
  Bu durumda hayvan, yalnızca travmaya neden olan belirli bir uyarana tepki verir. Örneğin:

•Bir araç çarpmasına maruz kalan köpek, araba görüntüsüne karşı korku geliştirebilir.
•Ağrılı bir veteriner tedavisi gören köpek, veteriner kliniğine yaklaşmaktan kaçınabilir.
•Büyük siyah bir köpek tarafından saldırıya uğrayan köpek, yalnızca büyük siyah köpeklerden ya da genel olarak tüm köpeklerden  korkabilir.
•Bir kişi tarafından sopayla dövülen köpek, yürüyen insanlara veya saldırganla benzer fiziksel özelliklere sahip kişilere karşı fobik bir tepki gösterebilir.

Kaygılı Durum
  Kaygı durumunda, hayvan travmatik uyaranın ortaya çıkma olasılığını önceden tahmin eder ve bu nedenle sürekli tetikte kalır. Bu durum, köpeğin evde bile zaman zaman aşırı dikkatli olmasına neden olabilir. Sahipleri genellikle köpeklerinin neden bu şekilde tepki verdiğini tam olarak açıklayamaz ancak bu davranışın travmadan önce görülmediğini vurgular. Örneğin, başka bir köpek tarafından saldırıya uğrayan bir köpek, apartmandaki herhangi bir sesten ürkebilir.

Travmayla İlişkili Depresif Durum
  Bu durum genellikle akut depresyon olarak başlar ve bazen kronik depresyona dönüşebilir. Hayvan, öğrenilmiş çaresizlik sergileyerek çevresiyle etkileşimi azaltabilir. Örneğin,
•Elektrikli tasma ile şoklanan bir köpek, evden çıkmayı reddedebilir.
•Travma sonrası iştah kaybı yaşayabilir.
•Oyun oynama isteğini tamamen kaybedebilir.
Bu durumların her biri, hayvanın travma sonrası gelişen duygusal ve davranışsal değişimlerini anlamada önemli ipuçları sunar.

TSSB’A EŞLİK EDEN HASTALIKLAR

  Travma sonrası stres bozukluğu diğer davranış bozukluklarıyla birlikte görülebilir.
Örneğin:
•Ayrılık Anksiyetesi
•Genel Anksiyete Bozukluğu
•Kompulsif Davranışlar
•Aşırı Havlama Veya Saldırganlık

TSSB’NİN ŞİDDETİNİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER

  Travma sonrası bozukluğun şiddeti, hayvanın patolojik durumuna bağlı olarak değişir. Travmanın doğası ve yoğunluğu, bozukluğun derecesini belirleyen önemli faktörlerdir.Ayrıca, travmanın meydana geldiği yaş da dikkate alınması gereken kritik bir unsurdur.Travma öncesinde davranışsal gelişimi uyumlu olan yetişkin bir köpek, travmatik anıyı taşısa bile iyileşme gösterebilir.Ancak, genç yaşta maruz kalınan bir travma genellikle kalıcı hasara yol açar ve iyileşmesi daha zor olur.

TANI

 TSSB tanısı koyarken, travma ile semptomların başlangıcı arasındaki ilişki net bir şekilde ortaya konmalıdır. Veteriner hekim, gözlemler, hasta yakınından alınan bilgiler ve davranış testleri ile tanıya ulaşabilir.

Bu blog yazısı Uzm. Vet. Hek. Gökhan Durukan tarafından onaylandı

Kaynakça :

Denenberg, S. (2020). Small Animal Veterinary Psychiatry. Severn, Alexandra Lainsbury.

Masson, S., Bleuer-Elsner, S., Muller, G., & Médam, T. (2023). Veterinary Psychiatry of the Dog: Diagnosis and Treatment of Behavioral Disorders. Springer.

Overall, K. L. (2013). Manual of Clinical Behavioral Medicine for Dogs and Cats. Elsevier.

Texas A&M Üniversitesi, Veterinerlik ve Biyomedikal Bilimler Fakültesi, “Caring for a Dog with PTSD”.