Veteriner İlaçlarında Kalite Sorunları ve Sahtecilik

Hayvancılık sektöründe sahte veteriner ilaçları önemli bir sorun teşkil etmekle birlikte bu ilaçlar, hayvan ölümlerini artırıyor, tedavi başarısızlığına ve antibiyotik direncine yol açıyor. Yapılan bir çalışmada çalışmaya katılan veteriner hekimlerin çoğu sahte ilaçlar konusunda yeterli eğitim almamış ve bilgi eksikliği yaşamaktadır. Mesleki uygulamada ise %36,5’i iyi, %44’ü orta ve %19,5’i düşük performans göstermiştir. Sahte ilaçları çoğunlukla görsel inceleme, yan etkiler ve etkisizlik ile tespit etmeye çalışıyorlar (1). Çalışmada katılımcıların büyük kısmı, yasadışı yolla getirilen ilaçları dağıtmaktan kaçınıyor ve aldıkları ilaçların seri numarasını faturayla karşılaştırıyor. Ancak sahte ilaç olaylarını düzenleyici kurumlara bildirme oranı düşük (%70 civarında bildirmemiş). Düzenleyici kurumlarla koordinasyon da yeterli değil, bu durum sahte ilaçların piyasaya girişini engellemeyi güçleştiriyor. Sonuç olarak, veteriner hekimlere sahte ilaçlar konusunda eğitim verilmesi, iletişim ve koordinasyonun güçlendirilmesi ve bildirim mekanizmalarının etkinleştirilmesi büyük önem arz ediyor (1).

Görsel 1: Sahte ilaçlar.Bu fotoğraf Enes Bilgiçer tarafından yapay zeka ile oluşturulmuştur.

Hayvan Sağlığı Üzerindeki Etkileri

1981–2021 yılları arasında elde edilen bulgular, veteriner ilaçlarında sahte veya düşük kaliteli  ürünlerin oranının yaklaşık %6,5 olduğunu göstermektedir. İncelenen örneklerin yarısından fazlası kalite testlerinde başarısız olmuş; bunun temel nedenleri arasında yetersiz etken madde (API) oranı, hatalı formülasyon, yanlış API kullanımı ve üretim sürecindeki teknik yetersizlikler bulunmuştur. Düşük API içeriği yalnızca tedavi etkinliğini azaltmakla kalmayıp, hayvanlarda iyileşmenin gecikmesine, üreticiye ekonomik kayıplara ve özellikle antibiyotiklerde antimikrobiyal direnç (AMR) gelişimine zemin hazırlamaktadır. Bu durum, küresel ölçekte hem veteriner hekimliği uygulamalarını hem de halk sağlığını tehdit eden önemli bir sorun hâline gelmiştir ve gelecektir. (2,3,4).

Görsel 2: Hayvan üzerine etkisi.Bu fotoğraf Enes Bilgiçer tarafından yapay zeka ile oluşturulmuştur.

Antibiyotik Direncine Katkısı

Sahte veteriner ilaçlar en sık antibiyotik ve antiparaziterlerde görülmekte olup, özellikle oksitetrasiklin ve diminazen örneklerinin büyük kısmı kalite testlerinde başarısız olmuştur. Yanlış veya yetersiz etken madde içeren bu ilaçlar, tedavi başarısızlıklarına yol açarken antimikrobiyal direnç (AMR) gelişimini de hızlandırmaktadır. Yanlış dozajlı ve sahte ilaçlar hem hayvan sağlığını hem de çevre ve gıda güvenliğini tehdit eder. Sahte ilaçların yaygınlığı; yetersiz denetim, düşük düzenleyici kapasite ve çevrimiçi ilaç ticaretinin artışıyla daha da büyümektedir. Bu nedenle, veteriner ilaçlarının etkin biçimde izlenmesi, sahadan gelen bildirimlerin güçlendirilmesi ve düzenleyici kurumların koordinasyonunun artırılması, AMR ile mücadelede kritik önem taşımaktadır (6).

Görsel 3: Halk sağlığına etkisi.Bu fotoğraf Enes Bilgiçer tarafından yapay zeka ile oluşturulmuştur.

4.    Halk Sağlığı Riskleri

Hayvanlar ve insanlar birçok ortak patojeni paylaşmakta olup, 1940–2004 yılları arasında ortaya çıkan yeni insan enfeksiyonlarının yaklaşık %60’ı hayvan kökenlidir (6,7). Tek Sağlık (One Health) yaklaşımı, insan–hayvan–çevre etkileşiminden kaynaklanan risklerin yönetimi ve küresel sağlık güvenliğinin güçlendirilmesi için çok sektörlü iş birliğinin önemini vurgular (8). Bu hedefe ulaşmada veteriner ilaçlarının kalite güvence altına alınması önemli bir unsurdur.

Standart dışı veya sahte (SF) veteriner ilaçlar, tarımsal üretim, hayvancılık, ticaret, beslenme ve gıda güvenliği üzerinde ciddi olumsuz etkiler yaratmaktadır (9,10). Özellikle düşük etkin madde (API) içeriğine veya biyoyararlanımı zayıf sahte antibiyotikler, yetersiz plazma düzeylerine neden olarak subterapötik etki göstermektedir. Bu durum, hayvanlardaki patojenlerin antibiyotiklere maruz kalmasına rağmen tamamen elimine edilememesine yol açmakta ve antimikrobiyal direnç (AMR) gelişimini ivmelendirmektedir. Gelişen dirençli patojenler; doğrudan temas, gıda zinciri veya çevresel yollar aracılığıyla insanlara taşınabilmektedir (11). Bununla birlikte, SF ilaçların AMR üzerindeki etkisi ve bu etkinin diğer direnç faktörleriyle karşılaştırıldığında göreceli önemi üzerine yapılan çalışmalar hâlâ oldukça sınırlıdır (12,13).

Görsel 4: Halk sağlığı riskleri.Bu fotoğraf Enes Bilgiçer tarafından yapay zeka ile oluşturulmuştur.

5.    Önleme ve Düzenleme Stratejileri

Veriler, özellikle yüksek gelirli ülkeler ve çevrim içi satışlarda veteriner ilaçlarının kalitesiyle ilgili ciddi bilgi eksikliği olduğunu göstermektedir. Kalite testlerinde yüksek oranda başarısızlık, küresel düzeyde güçlü önleme ve denetim stratejilerinin gerekliliğini ortaya koymaktadır. Bu kapsamda, tedarik zincirinde kalite kontrolün güçlendirilmesi, düzenleyici kurumların iş birliğinin artırılması ve çevrim içi satışların daha sıkı denetlenmesi büyük önem taşımaktadır (5).

Görsel 5: Yapılan Düzenlemeler.Bu fotoğraf Enes Bilgiçer tarafından yapay zeka ile oluşturulmuştur.

6- Sonuç

Düşük kaliteli ve potansiyel sahte veteriner ilaçları, hayvan sağlığını, ekonomik üreticiliği ve özellikle antimikrobiyal direncin (AMR) gelişimini hızlandırarak küresel halk sağlığını ciddi şekilde tehdit etmektedir. Bu sorunla mücadele etmek için veteriner hekimlerin sahte ilaçlar konusunda eğitimini artırmak , bildirim mekanizmalarını etkinleştirmek ve düzenleyici kurumlar arasında iletişimi güçlendirmek kritik önem taşımaktadır. Tedarik zincirinde kalite kontrolün ve çevrim içi satışların denetiminin artırılması, bu ilaçların piyasaya girişini engellemek ve Tek Sağlık (One Health) yaklaşımı çerçevesinde insan, hayvan ve çevre sağlığını korumak için hayati adımlardır.

Doç. Dr. Nilay SEYİDOĞLU tarafından onaylanmıştır.

10. Uluslararası Veteriner ve Hayvan Bilimleri Kongresi Kongresinde Enes BİLGİÇER tarafından sözlü sunum olarak sunulmuştur.

Kaynakça:

1-    Tefera Mekasha Y, Nigussie S, Ashagre W, Getahun Feleke M, Wondie A, Mulaw A, Dessalegn B. Evaluating the Knowledge, Practice, and Regulatory Situation of Veterinary Experts Regarding Counterfeit Veterinary Medications in the Selected Districts of Central Gondar Zone, Ethiopia. Vet Med (Auckl). 2024;15:91-108
https://doi.org/10.2147/VMRR.S450560 Erişim Tarihi 01.12.2025

2-    Kang J, Park H-­ C, Jang YH, et al. National post-­ market surveillance assessment of veterinary medicines in Korea during the past decade. BMC Vet Res 2017;13:136.

3-    Ministry of Agriculture and rural affairs of the Peoples Rupublic of China. Animal health in China 2012 (IV): chapter 7 veterinary drug production and control, 2012. Available: http://english.agri.gov.cn/hottopics/ah/201411/t20141116_24377.html [Accessed 13 Jul 2020]. Erişim Tarihi 01.12.2025

4-    European Medicines Agency. 20 years of sampling and testing of centrally Authorised products 1998-­ 2017. European Medicines Agency, 2019: 1–23. https://www.ema.europa.eu/en/documents/report/20-years-sampling-testing-centrally- authorised-products-1998-2017_en.pdf Erişim tarihi 01.12.2025

5-    Vidhamaly V, Bellingham K, Newton PN et al. The quality of veterinary medicines and their implications for One Health. BMJ Global Health 2022;7:e008564. doi:10.1136/bmjgh-2022-008564 Erişim Tarihi 01.12.2025

6-    World Organisation for Animal Health (OIE). Animal health: a multifaceted challenges, 2015. Available: https://www.oie.int/fileadmin/Home/eng/Media_Center/docs/pdf/Key_Documents/ANIMAL- HEALTH-EN-FINAL.pdf [Accessed 17 Jan 2022]. Erişim Tarihi 01.12.2025

7-    Jones KE, Patel NG, Levy MA, et al. Global trends in emerging infectious diseases. Nature 2008;451:990–3. Erişim Tarihi 01.12.2025

8-    O’Neill J. Tackling drug-­ resistant infections globally: final report and recommendations. Rev. Antimicrob. Resist 2016 https://amr-review.org/sites/default/files/160518_Final paper_with cover.pdf Erişim Tarihi 01.12.2025

9-    Chaka H, Eguale T, Lidetu D, et al. Evaluation of the efficacy of anthelmintics sold on Ethiopian markets against Haemonchus contortus in experimentally infected sheep. Trop Anim Health Prod 2009;41:973–8. Erişim Tarihi 01.12.2025

10- Le Minor O. L’Asie du Sud-­ Est, un foyer pandémique? Bangkok: Institut de recherche sur l’Asie du Sud-­ Est contemporaine, 2011. Erişim Tarihi 01.12.2025

11- Adu AO. Quality assessment of veterinary pharmaceuticals: a case of oxtetracycline and praziquantel, 2016. Available: https://www.semanticscholar.org/paper/Quality-assessment-of-veterinary- pharmaceuticals%3A-a-Adu/dd45cd89e712036bccb51a5a302696a4f170e42b [Accessed 17 Jan 2022]. Erişim Tarihi 01.12.2025

12- Van Boeckel T. Resistance bank, 2019. Available: https://resistancebank.org/ [Accessed 21 Dec 2021]. Erişim Tarihi 01.12.2025

13- Clement M, Olabisi M, David E. Veterinary pharmaceuticals and antimicrobial resistance in developing countries. Veterinary Medicine and Pharmaceuticals, 2019: 1–15. Erişim Tarihi 01.12.2025