Tanım 

Heterakis gallinarum, evcil ve yabani kara kuşları enfekte eden gastrointestinal nematotdur. Konakları arasında evcil tavuk (Gallus gallus domesticus), sülün (Numida meleagris), hindi (Meleagris gallopavo) ve  bıldırcın (Coturnix coturnix) gibi kanatlılar bulunur. Heterakis gallinarum, monoxen bir nematodtur yani gelişimini tamamlamak için ara konakçıya ihtiyaç duymaz. Bu tür genellikle kuş performansını önemli ölçüde etkilemez ve hafif semptomlara neden olur. Bununla birlikte, H. gallinarum’un yumurtası kümes hayvanlarında Karabaş hastalığına (Blackhead) neden olan Histomonas meleagridis için vektör görevi gördüğünden kümes hayvanı endüstrisi tarafından ekonomik açıdan önemli bir parazit olarak kabul edilmektedir.

Morfoloji

Heterakis gallinarum, dünya çapında birçok evcil ve yabani kuşun (Galliformes takımı) kör bağırsağında bulunur. Erkekleri 6-13 mm, dişiler ise 9-15 mm uzunluğundadır. Anterior kısımda bulunan oesophagusun posterior kısmında bulbular genişleme bulunur. Yetişkin parazitler uzun yan kanatlara sahiptir. Posterior kısım dişilerde düz sonlanır, vulvar açıklık orta kısımdadır . Erkeklerde ayrıca kuyruk kanatları ve kloaka öncesi bir çekmen bulunur. Yumurtaları 65-80 × 35-45 µm boyutlarında, koyu renkli, kalın kabuklu ve pürüzsüzdür.

(USAMV Cluj-Napoca, Veteriner Fakültesi, Parazitioloji Anabilim Dalı Arşivi)

Yaşam Döngüsü

Yetişkin parazitler konağın kör bağırsağında, nadiren ince bağırsağının arka kısmında veya kalın bağırsağın diğer kısımlarında yaşarlar. Monoxen bir yaşam döngüsüne sahip H.gallinarum’un dişileri yumurtalarını dışkıya bırakır daha sonra, bu yumurtalar dışkıyla birlikte atılır ve 25-27 °C sıcaklıklarda yaklaşık iki hafta içinde yumurta içerisinde larva 2 (L2) evresine kadar gelişirler. Daha düşük ortam sıcaklıkları gelişmeyi geciktirir. Uygun kesin konaklar enfektif L2’leri ağız yoluyla aldıktan sonra, larvalar kör bağırsağa göç eder. Orada, kısa bir histotropik fazdan sonra cinsel olgunluğa ulaşırlar.

 Konak türüne ve hayvanın yaşına bağlı olarak, kuluçka süresi 24 ila 34 gün arasındadır. Solucanlar da paratenik konak olarak gelişimde rol oynayabilir. Larvalar bu solucanlarda birkaç yıl hayatta kalabilir. Larvaları içeren yumurtalar uzun ömürlü olduğundan, uygun koşullar altında dış mekanlarda 9 aya kadar canlılığını koruyabilir (ve hatta kışı bile atlatabilirler). Kesin konak, doğrudan kontamine yiyecek, su ve dokularında L2 bulunan solucanları yiyerek enfekte olurlar. Yutulan yumurtalar, yutulmadan birkaç saat sonra bağırsak lümeninde larvaları serbest bırakır. Yumurtadan çıkan larvalar bir gün sonra kör bağırsağa ulaşır.

(USAMV Cluj-Napoca, Veteriner Fakültesi, Parazitioloji Anabilim Dalı Arşivi)

Klinik

Heterakis enfeksiyonları kümes hayvanları için çok patojenik değildir. Tavuklarda Heterakis gallinarum‘un neden olduğu şiddetli enfestasyon, mukoza zarlarında kanama ve nodüllerin oluşmasına neden olur. Ayrıca iştahsızlık ve ishal görülür, bu da büyüme ve yumurta üretiminde bozulmaya neden olur. Sülünlerde bu belirtiler özellikle belirgindir.

 Asıl sorun, bu parazitin, tavuk, hindi, bıldırcın, sülün ve diğer birçok kuşu etkileyen ve karabaş hastalığı, histomoniyazis veya bulaşıcı enterohepatit olarak da adlandırılan hastalığın etkeni olan Histomonas meleagridis adlı bir protozoonun taşıyıcısı olmasıdır. Çekumda yaşayan H.gallinarum aynı yerde yaşayan Histomonas meleagridis’i ağız yoluyla alır. Parazitin sindirim sisteminden yumurtalıklarına geçer ve yumurtalarını enfekte eder. Yumurtalar dış ortamda enfektif hale geldiğinde protozoon da L2 ler içerisinde bulunur.

Teşhis

Teşhis, dışkıda tipik yumurtaların saptanmasına ve/veya otopsi sonrası kör bağırsakta solucanların tanımlanmasına dayanır.

Korunma

Heterakis enfeksiyonlarını önlemek veya en azından azaltmak için, hayvanların altlıklarının mümkün olduğunca kuru tutulması ve sık sık değiştirilmesi önerilir, çünkü parazitin yumurtalarının gelişimi için nem gereklidir. Yemlik ve sulukların yumurtalarla bulaşmasını önlemek veya azaltmak için hijyen kurallarına sıkı sıkıya uyulması şarttır. Hindilerin ve tavukların bir arada tutulmaması gerekir.

Bu blog yazısı Prof. Dr. Ahmet DENİZ tarafından onaylanmıştır. 

Kaynaklar

1. Cupo KL, Beckstead RB. Heterakis gallinarum, the Cecal Nematode of Gallinaceous Birds: A Critical Review. Avian Dis. 2019 Sep 1;63(3):381-388. doi: 10.1637/0005-2086-63.3.381. PMID: 31967420. 2026

2. https://flexikon.doccheck.com/de/Heterakis_gallinarum

3.https://parasitipedia.net/index.php?option=com_content&view=article&id=2648&Itemid=2937. 2026

4. Toparlak M. ve Tüzer E. (2012) Veteriner helmintoloji. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Veteriner Fakültesi. İstanbul Üniversitesi yayınları; 5064. 2026

5. Güralp N. (1981) Helmintoloji Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi yayınları:368. 2026