1-Botoks Nedir? Botoks’un Mekanizması?

Botulinum nörotoksinleri (BoNT’ler), Clostridium cinsine ait anaerob ve spor oluşturan bakteriler tarafından üretilen güçlü nörotoksinlerdir. Klasik olarak A-G arası 7 serotipe ayrılır. Bazı serotipler (A, B, E, F; muhtemelen G ve H) insanlarda botulizme neden olurken, C ve D daha çok hayvan botulizminden sorumludur. Ayrıca yalnızca C. botulinum değil; C. butyricum, C. baratii ve C. argentinense gibi diğer Clostridium türleri de BoNT üretebilir. Çevresel baskılar ve genetik rekombinasyonlar sonucu kimerik toksinler (örneğin BoNT/CD, BoNT/FA) ortaya çıkmış ve varyant sayısı giderek artış göstermiştir. Günümüzde rekombinant teknoloji ile yeni BoNT’ler de tasarlanabilmektedir. BoNT’ler, Botulinum toksini, kas ile sinir arasındaki bağlantı noktasında (nöromüsküler kavşak) sinirin kasa kasılma emri göndermesini engeller. Normalde sinir ucu, kasın kasılmasını sağlamak için asetilkolin adlı bir kimyasal madde salgılar. Botulinum toksini bu maddenin salınmasını durdurur. Asetilkolin salınamayınca kas kasılamaz ve gevşek kalır. Bu nedenle kaslarda gevşek (flask) paralizi, yani kasın tamamen güçsüz ve sarkık hale gelmesi ortaya çıkar.

Şekil 1: Botulinum toksininin presinaptik uçtaki etki mekanizması. 

Klinik olarak botulizm üç ana formda görülür:

• Gıda kaynaklı botulizm (kontamine besin alımı),
• Yara botulizmi (açık yaradan giriş),
• İnfantil botulizm (bağırsakta toksin üretimi;floppy baby sendromu)

Yüksek toksisitelerine rağmen BoNT’ler, nöromüsküler ve otonom sinir sistemi ile ilişkili hastalıkların tedavisinde ve kozmetik uygulamalarda yaygın olarak kullanılmaktadır.

2. Hangi hayvana hangi durumlarda uygulanır?

2.1- At

Atlar, insanlar ve diğer hayvan türleriyle karşılaştırıldığında botulinum nörotoksinine oldukça duyarlıdır ve doğal botulizm vakaları çoğu zaman ölümcül seyir gösterir. Buna rağmen terapötik amaçlı BoNT-A ve BoNT-B uygulamaları umut verici sonuçlar göstermiştir. Stringhalt (equine refleks hipertonisi) olgularında yapılan intramüsküler BoNT-A enjeksiyonları spastik hareketleri azaltmış, ancak tam klinik iyileşme gerçekleşmemiştir. Laminitis vakalarında Musculus flexor digitorum profundus geçici paralizisi sayesinde distal falanks üzerine binen mekanik yük azaltılmış ve klinik skorlamalarda iyileşme gözlenmiştir. Akut sinovit ve eklem kaynaklı topallık modellerinde intraartiküler BoNT-A uygulamaları analjezik etki göstermiş ve güvenli bulunmuştur. Naviküler kemik ve apparatus podotrochlearis kaynaklı kronik ön ekstremite topallığında BoNT-B enjeksiyonları kısa süreli klinik iyileşme sağlamıştır. Ayrıca anal sfinkter tonusunun geçici olarak azaltılması amacıyla BoNT-B uygulanmış ve özellikle perineal cerrahi sonrası laserasyon riskinin azaltılmasında potansiyel fayda göstermiştir. Genel olarak atlarda BoNT uygulamaları kısmi fakat umut verici sonuçlar ortaya koymuş, ancak yüksek duyarlılık nedeniyle doz ve uygulama protokollerinin dikkatle optimize edilmesi gerektiği vurgulanmıştır.

Şekil 2: Atlara Botulinum Tedavisi Uygulanması. Enes Bilgiçer Tarafından Yapay Zeka ile oluşturulmuştur.

2.2- Köpek

Köpekler botulinum toksinine insanlara kıyasla daha dirençlidir; bu nedenle eşdeğer dozlarda etki süresi daha kısa ve etkinlik daha düşük olabilir. Bununla birlikte BoNT-A, köpeklerde güvenli, geri dönüşümlü ve minimal invaziv bir tedavi alternatifi olarak geniş kullanım alanı bulmuştur. Otolaringolojik hastalıklarda, özellikle bilateral vokal kord paralizisi ve larengeal hiperadduksiyon bozukluklarında intramüsküler enjeksiyonlar hava yolu açıklığını artırmıştır. Aşırı salivasyon vakalarında submandibular bezlere yapılan enjeksiyonlar belirgin azalma sağlamıştır. Gastrointestinal sistemde alt özofagus sfinkter disfonksiyonu, Pilor spazm oluşması gibi durumlarda BoNT-A ile geçici rahatlama sağlanmıştır. Ürogenital sistemde benign prostat hiperplazisi olgularında prostat hacminde küçülme ve glandüler atrofi gözlenmiş, üriner inkontinans vakalarının önemli bir kısmında uzun süreli kontrol elde edilmiştir. Mesane rekonstrüksiyon modellerinde ve mesane düz kası fonksiyon bozukluklarında da olumlu etkiler bildirilmiştir. Osteoartrit tedavisinde elde edilen sonuçlar çelişkili olmakla birlikte bazı çalışmalarda intraartiküler uygulama sonrası ağrıda anlamlı azalma saptanmıştır. Postoperatif mastektomi ağrısında adjuvan analjezik etki gösterdiği bildirilmiştir. Kardiyolojik çalışmalarda atrial fibrilasyon modellerinde ganglioner pleksuslara yapılan enjeksiyonlar aritmi eğilimini azaltmıştır. Nörolojik olarak miyoklonus, miyokimi ve nöromyotoni vakalarında semptomatik iyileşme sağlanmıştır. Oftalmolojik uygulamalarda blefarospazm ve korneal korunma amacıyla geçici pitoz oluşturulmuş, bronşiyal hiperreaktivite modellerinde ise belirgin azalma elde edilmiştir. Genel olarak köpeklerde BoNT-A çok yönlü klinik kullanım potansiyeline sahip olmakla birlikte doz, uygulama yeri ve etki süresinin daha ayrıntılı araştırılması gerekmektedir.

Şekil 3: Köpeklerde Botulinum Tedavisi Uygulanması. Enes Bilgiçer Tarafından Yapay Zeka ile oluşturulmuştur.

2.3 – Kedi

Kedilerde botulinum nörotoksin kullanımı köpeklere ve atlara kıyasla daha sınırlı çalışılmıştır. Şiddetli kas kontraktürleri bulunan olgularda BoNT-A enjeksiyonları amputasyona alternatif olarak uygulanmış ve kas spastisitesinde azalma ile birlikte fizyoterapiye olanak sağlamıştır. Konjenital deformitelerde ise yanıt daha sınırlı kalmıştır. Okülomotor sistem üzerine yapılan deneysel çalışmalarda tek doz enjeksiyonların geçici ekstraoküler kas paralizisi oluşturduğu ve göz hareketleri üzerine etkili olduğu gösterilmiştir. Düşük dozlarda santral sinir sistemi üzerine olumsuz etki gözlenmezken, bazı çalışmalarda ultrastrüktürel değişiklikler bildirilmiştir. Mevcut bulgular BoNT’nin kedilerde hedefe yönelik tedavi potansiyeline sahip olduğunu, ancak daha kapsamlı çalışmalara ihtiyaç duyulduğunu göstermektedir.

Şekil 4: Kedilere Botulinum Tedavisi Uygulanması. Enes Bilgiçer Tarafından Yapay Zeka ile oluşturulmuştur.

2.4. Çiftlik Hayvanları

2.4.1. Domuz

Domuzlar botulizme doğal olarak dirençli olmakla birlikte translasyonel araştırmalar için önemli bir modeldir. Masseter kasına yapılan BoNT enjeksiyonları kas lif kompozisyonunda yapısal değişiklikler oluşturmuştur. Yenidoğan domuzlarda özofagus atrezisi modeli kapsamında yapılan çalışmalar, BoNT-A’nın özofagus uzamasını artırabileceğini göstermiş ancak sonuçlar literatürde tutarsızdır. Alt özofagus ve anal sfinkter tonusunda belirgin azalma sağlanmış ve insan akalazyası ile anal fissür tedavileri için potansiyel model oluşturmuştur. Üriner sistem çalışmalarında mesane duvarı sinir liflerinde nörokimyasal değişiklikler ve plastisite gözlenmiş, üreter taşı geçişinde kolaylaştırıcı etki bildirilmiştir. Ayrıca rekonstrüktif cerrahide deri flebi genişlemesini hızlandırabileceği gösterilmiştir. Anatomik benzerlikleri nedeniyle domuz modeli, BoNT’nin insan tıbbındaki uygulamalarına yönelik önemli veriler sağlamaktadır.

2.4.2. Koyun

Koyunlarda yapılan sınırlı sayıdaki çalışmalardan biri subakut atrial fibrilasyon modeli üzerinedir. Sağ ve sol atrial yağ pedlerine yapılan BoNT-A enjeksiyonları fibrilasyon gelişme eğilimini üç aya kadar azaltmış ve yan etki bildirilmemiştir. Hayvan sayısının azlığına rağmen bu çalışma kardiyak aritmilerin tedavisinde potansiyel bir yaklaşım sunmaktadır.

Şekil 5: Çiftlik Hayvanlarında Botulinum Tedavisi Uygulanması. Enes Bilgiçer Tarafından Yapay Zeka ile oluşturulmuştur.

3. Sonuç

  Sonuç olarak, botulinum toksini nöromüsküler iletimi inhibe ederek çeşitli klinik durumlarda terapötik etki gösteren, hem veteriner hem de beşeri hekimlikte geniş kullanım alanına sahip güçlü bir biyolojik ajandır; ancak etkinliği, dozajı ve uygulama bölgeleri üzerine daha fazla çalışma yapılması gerekmektedir.

Bu blog yazısı Arş. Gör. Ezgi Sude AYBAK tarafından doğrulanmıştır.

4. Kaynakça

1. Turin, L.; Piccione, M.M.; Crosa, F.; Dall’Ara, P.; Filipe, J.; Zarucco, L. Therapeutic Applications of Botulinum Neurotoxins in Veterinary Medicine. Vet. Sci. 2023, 10, 460. https://doi.org/10.3390/vetsci10070460 Erişim Tarihi: 01.03.2026
2. Leese, C., Christmas, C., Mészáros, J., Ward, S., Maiaru, M., Hunt, S. P., & Davletov, B. (2023). New botulinum neurotoxin constructs for treatment of chronic pain. Life science alliance, 6(6), e202201631. https://doi.org/10.26508/lsa.202201631  Erişim Tarihi: 01.03.2026
3. Nicácio, G. M., Luna, S. P. L., Cavaleti, P., & Cassu, R. N. (2019). Intra-articular botulinum toxin A (BoNT/A) for pain management in dogs with osteoarthritis secondary to hip dysplasia: A randomized controlled clinical trial. The Journal of veterinary medical science, 81(3), 411–417. https://doi.org/10.1292/jvms.18-0506 Erişim Tarihi: 01.03.2026
4. Hadley, H. S., Wheeler, J. L., & Petersen, S. W. (2010). Effects of intra-articular botulinum toxin type A (Botox) in dogs with chronic osteoarthritis. Veterinary and comparative orthopaedics and traumatology : V.C.O.T, 23(4), 254–258. https://doi.org/10.3415/VCOT-09-07-0076 Erişim Tarihi: 01.03.2026
5. Heikkilä, H. M., Hielm-Björkman, A. K., Morelius, M., Larsen, S., Honkavaara, J., Innes, J. F., & Laitinen-Vapaavuori, O. M. (2014). Intra-articular botulinum toxin A for the treatment of osteoarthritic joint pain in dogs: a randomized, double-blinded, placebo-controlled clinical trial. Veterinary journal (London, England : 1997), 200(1), 162–169. https://doi.org/10.1016/j.tvjl.2014.01.020 Erişim Tarihi: 01.03.2026
6. Šoštarić P, Članjak – Kudra E, Matak I, Smajlović A. 2022. Botulinum toxin: From the natural cause of botulism to an emerging therapeutic in veterinary medicine. Veterinaria, 71(2), 153-173. Erişim Tarihi: 01.03.2026
7. Rogatko, C. P., Glass, E. N., Kent, M., Hammond, J. J., & De Lahunta, A. (2016). Use of botulinum toxin type A for the treatment of radiation therapy–induced myokymia and neuromyotonia in a dog. Journal of the American Veterinary Medical Association, 248(5), 532-537. Erişim Tarihi: 01.03.2026