GİRİŞ

Atlar doğal yaşamları gereği dış ortamda bulunduğundan, parazit enfeksiyonlarına oldukça açıktır. Bu enfeksiyonlar arasında en yaygın olanlarından biri myiasis etkeni olan Gasterophilus türleridir (Diptera: Oestridae, Gasterophilinae),  genellikle ‘’at midesi bot sinekleri’’ olarak bilinirler. Konağa özgüdürler ve kısa ömürlü, beslenmeyen yetişkin sinekler, dikkat çekici kamuflaj veya taklit desenleri gösterebilirler. Yetişkin sinekler genellikle sıcak ve güneşli günlerde öğleden sonra erken saatlerde en aktif olurlar. Genellikle oral yolla alınan larvaların konakta gastrointestinal klinik bulguları bulunmaktadır. 

TAKSONOMİ 

Gasterophilus türleri, Diptera takımında yer alan Oestridae familyasının Gasterophilinae alt familyasına aittir. Bu parazit atların, eşeklerin, katırların, zebraların, nadiren fillerin ve gergedanların zorunlu parazitleridir. Gasterophilus Leach türleri (Diptera: Oestridae, Gasterophilinae), genellikle at midesi bot sinekleri olarak bilinir. Tek tırnaklılarda 

• Gasterophilus flavipes,
• Gasterophilus haemorrhoidalis,
• Gasterophilus inermiş
• Gasterophilus intestinalis
• Gasterophilus meridionalis
• Gasterophilus nasalis
• Gasterophilus nigricornis
• Gasterophilus pecorum
• Gasterophilus ternicinctus türleri görülmektedir. 

MORFOLOJİ 

Gasterophilus türlerinin yetişkinleri, yaklaşık 2 cm uzunluğa kadar ulaşan, arı benzeri, kahverengi, tüylü baş ve göğüs bölgesine sahip büyük sineklerdir. Yetişkin sineklerin ağız parçaları rudimenterdir ve beslenmezler  sadece 3-5 gün yaşamaktadır.

Gasterophilus türlerinin L3 formu  yaklaşık 2 cm uzunluğa kadar ulaşır, segmentlidir ve her yerinde dikenleri vardır. Dikenlerin tam dizilimi, çeşitli türleri ayırt etmek için kullanılabilir. Posteriorunda solunumu sağlayan iki göze benzeyen stigmalar ve ön kısımda 2 adet güçlü sivri ağız kancaları bulunur. Bu kancalar mide mukozasına tutunmayı sağlar.  

(Gasterophilus spp üçüncü larva evresi)

YAŞAM DÖNGÜSÜ

Tüm Gasterophilus türleri benzer bir yaşam döngüsüne sahiptir. Yetişkin sinekler yaz ortasından yaz sonuna kadar görülür. Yetişkinler çiftleşir ve hızla yumurtlamaya başlar. Dişiler konakçıyı koku ve görme duyularıyla bulur. Dişiler yumurtalarını doğrudan konakçının üzerine bırakır. Yumurtlar konağın üzerinde çıplak gözle görülebilir. Gasterophilus’un türüne bağlı olarak yumurtanın bırakılma yerleri değişir; 

G. intestinalis öncelikle ön bacaklara ve bazen omuzlara, 

G. nasalis çene arası bölgeye 

G. haemorrhoidalis ağız ve yanak çevresine

G. pecorum ise yumurtalarını çimen yapraklarının uçlarına olmak üzere, kılların uçlarına yapışık yumurtalar bırakırlar. 

Yaklaşık 10 gün içinde her yumurtanın içinde segmentli 1. evre larva gelişir ve bu larvalar yumurtanın içinde görülebilir.  Larvalar 5-8 gün içinde kendiliğinden veya konakçının kendini yalamasıyla ilişkili nem ve sürtünme ile uyarıldığında (konağın kendini yalaması gibi) yumurtadan çıkar. G. nasalis ve G. haemorrhoidalis yumurtaları kendiliğinden çatlarken, G. intestinalis yumurtaları atın sıcak nefesine ihtiyaç duyar.

Yumurtadan çıkan L1 formu konakçının kendini yalaması esnasında oral yolla alınır veya kıl örtüsünden geçebilir. Ancak çimen yapraklarının yenmesi sırasında alnın G. pecorum’un L1 formu yumurtadan ağız içinde çıkar.  G. haemorrhoidalis larvaları ise konağın yanağını delip ağzına girebilir. 

(Gasterophilus spp. yumurtalarının atın bacak kılları üzerine tutunmuş görünümü.)

Oral yolla alınan L1’ler yumurtadan çıktıktan sonra dudaklar, diş etleri, yanaklar veya dil gibi konakçı dokularına girer ve çeşitli yollarla sindirim sistemine geçerek orada tutunurlar. Tercih edilen tutunma yerleri türe özgüdür ancak genellikle mide, duodenum veya rektumdur. Burada larvalar doku salgılarıyla beslenir ve gelişimlerini tamamlayıp L3 larva formuna ulaşır. Olgunlaştıklarında larvalar (L3) ilkbaharda konakçıyı dışkı yolu ile terk eder.

Toprağa düşen larvalar, toprağın 1-2 cm altına inerler. Üzerindeki deri sertleşir ve siyah bir renk alır. Böylece pupa safhasına geçer. 1-1.5 aylık pupa evresinden sonra pupadan erişkin sinekler çıkar ve siklus bu şekilde devam eder. 

Ilıman habitatlarda genellikle yılda sadece tek bir nesil bulunur. İlkbahar – yaz aylarında konak tarafından alınan Gasterophilus etkeni bir sonraki sene yaz ayında erişkin olarak siklusunu tamamlar. 

Avrupa kıtası ve Akdeniz bölgesinde 5 tür görülmektedir. 

1)G.intestinalis

Bu, atları etkileyen en yaygın ve bol bulunan at bot sineğidir. Genellikle yumurtalarını atın bacaklarına, karnına, yanlarına ve omuzlarına bırakır. Larvalar yaklaşık dört hafta boyunca dilde ve bazen de diş etlerinde dolaşır, ortaya çıkar, yutulur ve midenin kardiyak bölgesindeki mukozaya yapışır.

2)G.pecorum

Genellikle yumurtalarını çimler üzerine bırakır. Larvalar konağın ağız mukozasına nüfuz eder. Yumuşak damağa ve dil köküne, bazen de yutak ve yemek borusuna göç eder.

3)G.nasalis

Bu bot sineği burun botu olarak adlandırılır. Genellikle yumurtalarını atın ağzının etrafına bırakır. Larvaları diğer türlere benzer bir yol izler, ancak midenin pilorik bölgesine ve duodenuma yapışırlar.

4)G.haemorrhadalis 

Bu bot sineği boğaz botu olarak adlandırılır. Genellikle yumurtalarını boynun alt tarafına ve alt çeneye bırakır. Larvaları diğer türlere benzer bir yol izler, ancak midenin fundusuna ve duodenuma yapışırlar. Bu türün L3 formu, ayrılmadan önce birkaç gün boyunca rektumda kalır.

5)G.inermis

Larvalar yumurtadan çıktıktan sonra konakçının derisine nüfuz eder; önce epidermis altından ağız köşesine, daha sonra da yanak içindeki mukoza zarı altından göç eder. L2ve L3 formlar rektumda bulunur.

KLİNİK BELİRTİLER 

Hem erkek hem de dişi Gasterophilus sinekleri vızıldar ve bu durum, yetişkin dişi sineklerin yumurtlaması ile birlikte, konak için oldukça rahatsız edici olabilir. 

Ağızdaki larva göçleri nadiren tespit edilebilir. Mide ve bağırsaklardaki larvalar bağlanma yerinde ağız kancalarının penetrasyonu,

• erozyonlara
• ülserlere
• nodüler mukoza proliferasyonuna
• mide perforasyonuna 
• gastrik apselere
• peritonite 
• ağır enfestasyonlarda genel halsizliğe 
• rektal prolapsusa neden olabilir. 

Özellikle Gasterophilus pecorum, farenks duvarlarındaki bağlanma yeri nedeniyle oldukça patojenik kabul edilir. 

• kolik
• kilo kaybı
• ishal 
• aşırı tükürük salgısı
• baş sallama 
• dilde tahriş
• çiğneme sorunları
• ağız içinde ve çevresinde ülserler gibi klinik belirtiler görülebilir.

TANI 

Özellikle ilkbahar – yaz aylarında konağın tüyleri üzerinde Gasterophilus yumurtalarının gözle görülmesi tanıda önemlidir. 

Eğer etken konak tarafından alınmış ise konağa düşük dozda tedavi edici ilaç uygulanıp dışkıda L3 larva tespitiyle de tanı yapılabilir. 

Gastricol myiasisin klinik teşhisinde radyoloji ve ultrason da kullanılabilir. 

KORUNMA 

Düzenli bir parazit ilaçlama programına ek olarak, bot sineği yumurtaları, bot bıçağı veya pire tarağı gibi küçük bir tarak kullanılarak atın vücudundan düzenli olarak temizlenebilir. 

Gübre yönetimi, bot sinekleri de dahil olmak üzere herhangi bir parazit yönetim programında da büyük rol oynayabilir. 

Atların otladığı meralara gübre yayılması önerilmez. Sıklıkla durduğu alanlardan (padok, barınak veya ahır gibi) gübreyi düzenli olarak temizlemek, bot sineklerinin yayılmasını azaltmaya yardımcı olabilir. 
Bu blog yazısı Prof. Dr. Ahmet DENİZ tarafından onaylanmıştır.

KAYNAKLAR

1. Li X-Y, Pape T, Zhang D (2019) Taxonomic review of Gasterophilus (Oestridae, Gasterophilinae) of the world, with updated nomenclature, keys, biological notes, and distributions. ZooKeys 891: 119–156. https://doi.org/10.3897/zookeys.891.38560 2026
2. E. Colebrook, R. Wall. Ectoparasites of livestock in Europe and the Mediterranean region Veterinary Parasitology 120 (2004) 251–274 2026
3. https://wcvm.usask.ca/learnaboutparasites/parasites/gasterophilus.php 2026 
4. https://www.msdvetmanual.com/digestive-system/gastrointestinal-parasites-of-horses/gastrointestinal-parasites-of-minor-clinical-importance-in-horses#Gasterophilus-spp_v94117247 2026
5. Nielsen, M. K., & Reinemeyer, C. R. (2018). Biology and Life Cycles of Equine Parasites. ResearchGate. 
6. https://www.researchgate.net/figure/Gasterophilus-spp-eggs-attached-to-the-haircoat-of-the-leg_fig10_324270534 
7. Arslan, M. Ö., & Sarı, B. (2023). Medikal ve Veteriner Entomoloji. Nobel Akademik Yayıncılık. 2026