1-    Okyanusların Ölümcül Misafiri: Cetacean Morbillivirus

Cetacean morbillivirus (CeMV), Paramyxoviridae ailesinde yer alan Morbillivirus cinsine ait, zarflı ve negatif iplikçikli RNA yapısında bir virüstür . Günümüze kadar CeMV’nin iki ana soy hattı tanımlanmıştır: CeMV-1 (dolphin morbillivirus, DMV; porpoise morbillivirus, PMV; pilot whale morbillivirus, PWMV; ve beaked whale morbillivirus, BWMV alt tiplerini içerir) ve Brezilya ile Avustralya’daki bazı yunus türlerinden izole edilen suşları içeren CeMV-2 hattı da bulunmaktadır (1).

CeMV, deniz memelilerinde çok sayıda salgın ve olağandışı ölüm olayına neden olmuş, dünya genelinde deniz memelilerinin sağlığı ve korunumu üzerinde en önemli enfeksiyöz etkenlerden biri olarak kabul edilmiştir . Özellikle 1990–1992 yılları arasında Akdeniz’de binlerce çizgili yunusun ölümüne yol açan büyük bir salgın bildirilmiştir. Daha sonraki yıllarda İspanya, Fransa ve İtalya kıyılarında da tekrarlayan salgınlar ve ölümler rapor edilmiştir (1).

Genetik ve epidemiyolojik çalışmalar, farklı CeMV suşlarının zamanla yayılım göstererek yeni salgınlara neden olabildiğini ortaya koymuştur. Bu nedenle CeMV enfeksiyonlarının izlenmesi, deniz memelilerinde hastalık dinamiklerinin anlaşılması ve salgınların takibi açısından büyük önem taşımaktadır (1).

Görsel 1: Cetacean morbillivirus morfolojisi. Enes Bilgiçer tarafından Yapay Zeka ile oluşturulmuştur.

2-    Beyaz Gagalı Yunusta (Lagenorhynchus albirostris) İlk Yunus Morbillivirüsü (DMV) Vakası

Ocak 2007’de Almanya’nın Kuzey Frizya kıyılarında kıyıya vurmuş yarı erişkin bir beyaz gagalı yunus (Lagenorhynchus albirostris) bulunmuş ve hayvana ötenazi uygulanarak nekropsi gerçekleştirilmiştir. İncelemede başlıca lezyon olarak, nöronal dejenerasyon ve eozinofilik sitoplazmik inklüzyon cisimcikleriyle karakterize nonsupuratif meningoensefalit saptanırken, akciğerlerde süpüratif ve interstisyel pnömoni gözlenmiştir. Beyin dokularında yapılan immunoperoksidaz incelemelerinde morbillivirüs antijeni yalnızca nöron ve glial hücrelerde tespit edilmiştir (2).

Dondurulmuş doku ve kan örnekleri üzerinde gerçekleştirilen RT-PCR analizlerinde, morbillivirüsün nükleoprotein (N) ve fosfoprotein (P) genlerine ait amplikonlar belirlenmiş; “DMV/DE/2007” olarak adlandırılan izolatın, Akdeniz çizgili yunuslarından izole edilen yunus morbillivirüsü (DMV) ile yüksek oranda benzerlik gösterdiği ortaya konmuştur. Filogenetik analizler de bu izolatın dolphin morbillivirus, porpoise morbillivirus ve monk seal morbillivirus ile yakın ilişkili olduğunu göstermiştir (2).

Histopatolojik bulguların foklar, muturlar ve diğer yunus türlerinde görülen distemper enfeksiyonlarına benzer olması ve viral genom parçalarının saptanması, etkenin primer neden olduğunu desteklemektedir. Bu çalışma, Almanya sularında beyaz gagalı yunuslarda bildirilen ilk morbillivirüs vakası olması ve 2002 yılındaki kuzey Avrupa fok salgınından sonra deniz memelilerinde kaydedilen ilk olgulardan biri olarak önem taşımaktadır. Ayrıca elde edilen veriler, DMV’nin deniz memelileri arasında hâlen dolaşımda olduğunu ve gelecekte yeni salgınlar için potansiyel bir tehdit oluşturabileceğini düşündürmektedir (2).

Görsel 2: CeMV sebebiyle kıyıya vuran yunusun incelenmesi. Enes Bilgiçer tarafından Yapay Zeka ile oluşturulmuştur.

3-    CeMV’nin Bulaş Yolları ve Epidemiyolojik Yayılımı

3.1 – Horizontal (Yatay) Bulaşma

Morbillivirus bulaşmasının, çoğunlukla enfekte bireyler tarafından saçılan aerosol haline gelmiş virüsün inhalasyonu sonrası gerçekleştiği düşünülmektedir. Bu yatay bulaşmanın deniz memelileri arasında da gerçekleşmesi muhtemeldir ve sosyal davranış, sürü halinde yaşama ve yüksek birey yoğunluğu tarafından kolaylaş bulaş gözükebilir (3). Bulaşma, özellikle büyük sayıda bireyin sıkı gruplar halinde birlikte hareket ettiği, beslenme yaptığı veya sosyal aktivitelerde bulunduğu durumlarda, senkronize solunum sırasında blowhole (soluk deliği) damlacıklarının solunması yoluyla gerçekleşebilir (3).

3.2 – Dikey (Vertikal) Bulaşma

Morbillivirus antijeni, ABD Atlantik kıyılarındaki 1987–1988 epizootisinde Tursiops truncatus (şişe burunlu yunus) ve 1990’da Akdeniz salgınında Stenella coeruleoalba (çizgili yunus) türlerinin meme bezlerinde tespit edilmiştir. Ayrıca Kuzey Denizi’nden bir Phocoena phocoena bireyinin (mutur) penis ve prepusyal epiteli içinde de viral antijen saptanmıştır (3).

Bunun yanında, Karadeniz’den yakalanan kısa gagalı bir Delphinus delphis ponticus bireyinde bulunan testiküler fibromda RT-PCR ile morbillivirus RNA pozitif bulunmuştur (3).

Dikey bulaşmanın mümkün olduğuna dair ilk güçlü kanıt, 2007 yılında Balear Adaları’nda karaya vuran ve DMV ile enfekte Globicephala melas (uzun yüzgeçli pilot balina) bireyine ait 7 aylık fetüste beyin, akciğer, dalak, lenf nodu ve karaciğerde morbilliviral RNA tespit edilmesiyle ortaya konmuştur . Bu bulgular, CeMV ile enfekte dişi bireylerin enfeksiyonu fetüslere uterus içinde ve yavrularına ise emzirme döneminde de bulaştırabileceğini göstermektedir (3).

Görsel 3: CeMV Bulaş yolları. Enes Bilgiçer tarafından Yapay Zeka ile oluşturulmuştur.

4-    Güncel Durum ve Gelecek Perspektifler

Cetacean Morbillivirus (CeMV) araştırmalarında son yıllarda önemli ilerlemeler kaydedilmiştir. 1988–1992’de Avrupa’da ilk kez tanımlanmasından sonra, özellikle sürü halinde yaşayan odontocet türlerinin virüs için önemli rezervuarlar olduğu anlaşılmıştır. Yeni CeMV suşları ve soy hatları keşfedilmiş, tanı yöntemleri geliştirilmiş ve serolojik çalışmalarla salgınların öngörülebileceği öne sürülmüştür (4).

Yeni nesil dizileme (NGS) teknolojilerinin gelecekte virüsün evrimi ve türler arası bulaş yollarının anlaşılmasında önemli rol oynayabileceği düşünülmektedir. Türler arası etkileşimlerin salgınları tetikleyebileceği genetik analizlerle ortaya konabilir (4).

Patogenez açısından SLAM reseptörünün cetaceanlarda tanımlanması önemli bir gelişmedir; ancak diğer reseptörlerin (örneğin nectin-4) ve konak bağışıklık yanıtlarının daha ayrıntılı incelenmesi gerekmektedir. Ayrıca CeMV’nin popülasyon düzeyindeki etkilerini ve salgın riskini öngörebilmek için matematiksel modeller ve entegre ekolojik yaklaşımlar önerilmektedir (4).

Bununla birlikte, CeMV için insanlarda kanıtlanmış bir zoonoz durumu bildirilmemiştir. Yani virüsün insanlara bulaştığına dair doğrulanmış bir olgu yoktur. Ancak geniş konak spektrumuna sahip olan morbilliviruslar arasında olması ve farklı türler arasında geçiş yapabilen yapısı nedeniyle teorik bir zoonotik potansiyel tamamen dışlanmamaktadır. Bu nedenle One Health yaklaşımıyla izlenmesi önerilmektedir (5).

Görsel 4: Yunusların doğal davranış repertuarı kapsamında yüzme sırasında sosyal etkileşim ve oyun davranışı sergilemeleri. Enes Bilgiçer tarafından yapay zekâ ile oluşturulmuştur.

Doç. Dr. Lora Koenhemsi tarafından onaylanmıştır.

Kaynakça:  

1-    Vargas-Castro I, Peletto S, Mattioda V, Goria M, Serracca L, Varello K, Sánchez-Vizcaíno JM, Puleio R, Nocera FD, Lucifora G, Acutis P, Casalone C, Grattarola C and Giorda F (2023) Epidemiological and genetic analysis of Cetacean Morbillivirus circulating on the Italian coast between 2018 and 2021. Front. Vet. Sci. 10:1216838. doi: 10.3389/fvets.2023.1216838 Erişim Tarihi: 19.05.2026

2-    Wohlsein, P., Puff, C., Kreutzer, M., Siebert, U., & Baumgärtner, W. (2007). Distemper in a Dolphin. Emerging Infectious Diseases, 13(12), 1959-1961. https://doi.org/10.3201/eid1312.070309. Erişim Tarihi: 19.05.2026

3-    Van Bressem, M.-F., Duignan, P. J., Banyard, A., Barbieri, M., Colegrove, K. M., De Guise, S., Di Guardo, G., Dobson, A., Domingo, M., Fauquier, D., Fernandez, A., Goldstein, T., Grenfell, B., Groch, K. R., Gulland, F., Jensen, B. A., Jepson, P. D., Hall, A., Kuiken, T., … Wellehan, J. F. (2014). Cetacean Morbillivirus: Current Knowledge and Future Directions. Viruses, 6(12), 5145-5181. https://doi.org/10.3390/v6125145 Erişim Tarihi: 19.05.2026

4-    Van Bressem, M. F., Duignan, P. J., Banyard, A., Barbieri, M., Colegrove, K. M., De Guise, S., … & Wellehan, J. F. (2014). Cetacean morbillivirus: current knowledge and future directions. Viruses, 6(12), 5145-5181. Erişim Tarihi: 19.05.2026

5-    Jo, W. K., Kruppa, J., Habierski, A., van de Bildt, M., Mazzariol, S., Di Guardo, G., … Ludlow, M. (2018). Evolutionary evidence for multi-host transmission of cetacean morbillivirus. Emerging Microbes & Infections, 7(1), 1–15. https://doi.org/10.1038/s41426-018-0207-x Erişim Tarihi: 19.05.2026

6-    Rowles, T. K.; Schwacke, L. S.; Wells, R. S.; Saliki, J. T.; Hansen, L.; Hohn, A.; Townsend, F.; Sayre, R. A.; and Hall, A. J., “Evidence of susceptibility to morbillivirus infection in cetaceans from the United States” (2011). Publications, Agencies and Staff of the U.S. Department of Commerce. 313. https://digitalcommons.unl.edu/usdeptcommercepub/313 Erişim Tarihi: 19.05.2026