1.     Kedilerde Doğal Davranışlar ve Çevresel Zenginleştirmenin Temeli

Dünya üzerinde evcil kedilerin her zaman ev ortamlarında yaşamlarını sürdürmediği ve ne yazık ki önemli bir kısmının barınaklarda barındığı bir gerçektir.  Bu bağlamda son yıllarda yapılan araştırmalardan birinde Amerika Birleşik Devletleri’nde her yıl tahminen 3,2 milyon kedinin barınaklara giriş yaptığı bildirilmiştir (Vojtkovská ve ark., 2020). Almanya sokak hayvanlarının nadir olduğu ülkelerden biri olarak sayılırken; birçok Avrupa ülkesinde ise kedilerin kısırlaştırılması ve bakımlarının sağlanması için çeşitli uluslararası kuruluşlar da bulunmaktadır.

Barınak ortamının kediler için son derece stresli olabileceği ve stresli kedilerin de farklı davranış özelliklerine sahip olabileceği  göz önüne alındığında, barınaklarda yaşayan kedilerin farklı refah sorunlarıyla karşı karşıya olduğu bilinmektedir (Houser ve ark., 2022). Barınak ortamındaki bir hayvanın doğal davranışlarını teşvik edilmesinde ve biyolojik işlevlerinin iyileştirilmesinde çevresel zenginleştirme önem arz etmektedir. Bu bağlamda çevresel zenginleştirme, kedilerin türlerine özgü doğal davranışları sergileme olasılığını artırabilir, davranış repertuarını genişletebilir ve anormal davranışların görülme sıklığını azaltarak barınak ve kurtarma merkezlerindeki refah düzeyinin iyileştirilmesine katkı sağlayabilir. Bununla birlikte, barınak kedilerine yönelik çevresel zenginleştirme uygulamalarını doğrudan ele alan çalışmaların sınırlı olduğu görülmektedir. Bu alandaki araştırmaların artırılması, barınak kedilerinin refahını geliştirmeye yönelik önerilerin de gelişmesine katkı sağlayacaktır (Houser ve ark., 2022).

Görsel 1: Barınakta bir kedi. Enes Bilgiçer Tarafından Yapay Zeka (AI) ile oluşturulmuştur.

2.     Çevresel Yoksunluk, Stres ve Klinik Sonuçlar

Bazı kedi davranışları kedi açısından tamamen doğal olmasına rağmen sahipleri veya bakıcıları tarafından problemli olarak algılanabilir (Camps ve ark., 2019). Örneğin, çoğu kedi sahibi ve bakıcısı kedilerin mobilya tırmalamasını istemez. Ancak tırmalama kedilerin tırnak sağlığını koruması, bölgesel işaretleme yapması ve stres azaltması açısından önemli bir davranıştır (Rochlitz, 2005). Benzer şekilde, yalnızca ev ortamında değil, barınak ortamında yaşayan kedilerde de bu tür doğal davranışların kısıtlanması ya da uygun şekilde yönlendirilememesi, davranış problemlerinin ortaya çıkmasına neden olabilir.

Davranış problemlerinin tıbbi nedenleri dışında en olası neden kedinin fiziksel ve sosyal çevresinin yetersiz, yani ihtiyaçlarına uygun şekilde düzenlenmemiş olmasıdır (Amat ve ark., 2016; Halls, 2018). Bu durum özellikle yüksek yoğunluklu barınak ortamlarında daha belirgin hale gelmektedir. Çünkü barınak kedileri sıklıkla sınırlı alan, değişken sosyal temas ve yetersiz çevresel uyarım gibi stresörlere maruz kalabilir. Buna bağlı olarak da davranış farklılıkları gözlenebilir.

Ellis ve arkadaşları (2013), sağlıklı bir kedi çevresi için gerekli önemli unsurlar olarak bireye özel birden fazla ayrı kaynak sağlanması (örneğin mama, su, kum kabı) ve oyun yada avcılık davranışlarına yönelik fırsatlar sunulması gibi bileşenler tanımlamıştır. Bu unsurların hem ev ortamında hem de barınaklarda yetersiz olması, kedinin doğal davranışlarını sergilemesini engelleyerek stres düzeyini artırabilir ve davranış problemlerine zemin hazırlayabilir.

Stres ve çevresel yoksunluk, kedilerde yalnızca davranışsal değil aynı zamanda önemli klinik sonuçlara da yol açabilmektedir. Kronik stresin hipotalamo-hipofizer-adrenal (HHA) aksı üzerinden oluşturduğu uzun süreli aktivasyon, bağışıklık sisteminde baskılanmaya neden olarak özellikle barınak ortamlarında üst solunum yolu enfeksiyonlarına yatkınlığı artırabilir (Buffington, 2011). Ayrıca idiyopatik sistit (feline idiopathic cystitis) gibi stres ilişkili alt üriner sistem hastalıklarının ortaya çıkmasında çevresel faktörlerin önemli rol oynadığı ve multimodal çevresel düzenlemelerin klinik iyileşme sağladığı bildirilmiştir (Buffington, Westropp ve Chew, 2013). Bunun yanında aşırı kendini temizleme (overgrooming), dermatolojik lezyonlar, kilo kaybı ve gastrointestinal sistem bozuklukları gibi somatik bulgular da kronik stresin klinik yansımaları arasında yer almaktadır (Stella, Croney ve Buffington, 2013). Yoğun ve uyarıcı açısından yetersiz barınak ortamlarında bu durumlar daha sık gözlenebilmekte ve hayvan refahını belirgin şekilde olumsuz etkileyebilmektedir (Gourkow ve Fraser, 2006).

Görsel 2: Çevresel Yoksunluk içindeki bir kedi. Enes Bilgiçer Tarafından Yapay Zeka (AI) ile oluşturulmuştur.

3.     Kedilerde Çevresel Zenginleştirme Yöntemleri

Çevresel zenginleştirme stratejileri kedinin fiziksel ve psikolojik refahını artırmak amacıyla ortamına eklenen sosyal, fiziksel ve duyusal unsurları kapsar. Bu stratejiler canlı ve cansız yaklaşımlar ile duyusal zenginleştirme başlıkları altında değerlendirilebilir (Ellis, 2009).

Canlı zenginleştirme, kedinin aynı tür bireyleriyle veya farklı türlerle, özellikle de insanlarla olan sosyal etkileşimlerini içerir. Kediler uygun çevresel koşullar sağlandığında aynı tür bireyleriyle sosyal gruplar halinde yaşayabilir ve bu gruplarda yalnızca belirli bireyler arasında allogrooming (tımarlama; aynı türün sosyal karşılıklı bakım davranışı), allorubbing (dokunma yoluyla yakınlık kurmak), oyun davranışları, burun teması ve birlikte dinlenme gibi olumlu sosyal davranışlar gösterebilir. Bu durum, kaynakların yeterli olduğu ve rekabetin düşük olduğu ortamlarda tür içi sosyal etkileşimin hayvanın refahını artırabileceğini göstermektedir. Bununla birlikte, akrabalık, erken dönem sosyalleşme ve cinsiyet gibi faktörlerin sosyal ilişkiler üzerindeki etkisi kesin olmamakla beraber sonuçları da değişkenlik göstermektedir. Uyumlu sosyal ilişkiler kurabilen kedilerde oyun davranışlarının ve olumlu sosyal etkileşimlerin artması, refah açısından olumlu olarak kabul edilmektedir (Ellis, 2009). Türler arası sosyal zenginleştirme ise genellikle insan–kedi etkileşimi şeklinde ortaya çıkar ve özellikle kapalı ortamda yaşayan kediler için önerilir. Ancak bu etkileşimin kalitesi, kedinin erken yaşta insanlarla sosyalleşmesine ve etkileşimin şekline bağlıdır. Örneğin temporal bölgeye yapılan nazik temaslar daha olumlu tepkiler oluştururken, karın bölgesi gibi hassas alanlara dokunma agresyonu tetikleyebilir. Ayrıca etkileşimlerin tutarlı ve öngörülebilir olması stresin azalmasına ve adaptasyonun artmasına katkı sağlar. Türler arası sosyal zenginleştirmede farklı tür hayvan olarak köpeklerle birlikte yaşama ise erken sosyalleşme anlamında önemli olduğu; uygun koşullar altında uyumlu ilişkiler gelişebildiği bildirilmiştir (Ellis, 2009). Kedilerin canlılarla sosyalleşme davranışları hakkında daha detaylı bilgi almak için “Kedilerde Sosyalleşme Davranışı” isimli blog yazımızı okuyabilirsiniz.

Cansız zenginleştirme oyuncaklar, besleme yöntemleri ve fiziksel çevre düzenlemeleri gibi canlı olmayan unsurların eklenmesini içerir. Oyuncaklar kedilerin aktivitesini artırır ve özellikle hareket eden oyuncaklar avcılık davranışının kovalama ve atlama gibi aşamalarını tetikleyerek doğal davranışları destekler. Ancak kedilerin oyuncaklara hızlı alışabilmesi nedeniyle oyuncakların düzenli olarak değiştirilmesi gerekmektedir. Diğer önemli bir zenginleştirme aracı ise besleme stratejileridir. Geleneksel mama kapları doğal avlanma davranışlarını yeterince desteklemezken; az ve sık besleme, yiyeceklerin farklı yerlere gizlenmesi ve puzzle feeder kullanımı kedilerde hem fiziksel aktiviteyi hem de bilişsel uyarımı arttırdığı bilinmektedir. (Ellis, 2009).

Fiziksel çevre düzenlemeleri kapsamında zemin yapısı, alan organizasyonu ve dikey alan kullanımı önemlidir. Kediler farklı fonksiyonlara ayrılmış alanlara ihtiyaç duyar; yeme, dinlenme ve tuvalet alanlarının ayrılmaması davranış problemlerine yol açabilir. Ayrıca kediler yumuşak ve doğal yüzeyleri tercih eder ve dikey alanları aktif olarak kullanarak yüksekte bulunmak onlara güvende olduğunu hissettirir. Bu nedenle raflar, kedi ağaçları ve tırmanma alanları çevresel zenginliği artırır. Saklanma kutuları gibi yapılar ise kedilere kontrol hissi sağlayarak özellikle yeni ortamlara adaptasyonu kolaylaştırır (Ellis, 2009).

Duyusal zenginleştirme görsel, koku, işitsel ve feromon temelli uyarımları kapsar. Görsel zenginleştirme pencere erişimi, dış ortam gözlemi veya video görüntüleri gibi uyaranlarla sağlanabilir; ancak erişilemeyen uyaranlar bazı kedilerde frustrasyona (Doyumsal yoksunluk) neden olabilir. Olfaktör zenginleştirmede (koku) en yaygın olarak kullanılan uyaran kedi nanesidir (catnip) ve birçok kedide olumlu etkileşim ile oyun davranışını artırır. Lavanta ve diğer hafif kokuların da davranış üzerine etkileri araştırılmış; sakinleştirici ve uysal durumu sağladığı bildirilmiştir. İşitsel zenginleştirme alanında kediler üzerinde yapılan çalışmalar sınırlıdır ve etkileri net değildir. Feromon temelli zenginleştirme ise özellikle sentetik feromonların (örneğin Feliway) aracılığıyla anksiyetenin azaldığı ve sosyal uyumun arttığı bilimsel olarak desteklenmiş önemli yöntemlerden biridir (Ellis, 2009).

Görsel 3: Çevresi Zenginleşmiş,Oyun oynayan kediler. Enes Bilgiçer Tarafından Yapay Zeka (AI) ile oluşturulmuştur.

4.     Veteriner Hekimlikte ve Klinik Ortamda Zenginleştirmenin Rolü

Bir çevresel müdahalenin “çevresel zenginleştirme” olarak değerlendirilebilmesi için, hayvanın refah düzeyinde anlamlı bir iyileşme sağlaması gerekmektedir. Ancak, ortaya çıkan her davranış değişikliğinin otomatik olarak olumlu bir refah göstergesi olarak yorumlanması doğru değildir. Örneğin kedilerde lazer pointer kullanımı gibi bazı uyarıcılar, kısa vadede davranışsal aktiviteyi artırsa da bu etkinin uzun dönem refah üzerindeki etkisinin değerlendirilmesi gereklidir. Bu nedenle çevresel müdahalelerin etkinliği yalnızca davranış gözlemleriyle değil, aynı zamanda fizyolojik parametreler gibi ek refah göstergeleriyle birlikte uzun süreli çalışmalar kapsamında değerlendirilmelidir (Ellis, 2009).

Çevresel zenginleştirme uygulamalarının başarısı birçok bireysel ve çevresel faktörden etkilenebilmektedir. Cinsiyet, kısırlaştırma durumu ve kısırlaştırma yaşı, bireyin geçmiş sahiplik deneyimleri, barınma koşulları (iç veya dış mekâna erişim) ve sosyal geçmiş (diğer hayvanlarla birlikte yaşama durumu) bu faktörler arasında yer almaktadır. Örneğin, laboratuvar koşullarında yetiştirilen yavru kedilerde kendi türünden bireylerle sosyal izolasyonun, tanıdık çevreden ayrılmaktan daha yüksek düzeyde stres oluşturduğu bildirilmiştir. Bu durum, özellikle sosyal zenginleştirme uygulamalarında yaş, erken dönem sosyalleşme ve bireyler arası akrabalığın önemli değişkenler olduğunu göstermektedir (Ellis, 2009). Bununla birlikte çevresel zenginleştirme materyallerinin veya uygulamalarının uzun dönem etkilerinde alışma önemli bir sınırlayıcı faktördür. Yenilik unsuru başlangıçta uyarıcı etki sağlayabilse de zamanla bu etkinin azalabileceği bilinmektedir. Bu nedenle zenginleştirme materyallerinin düzenli olarak değiştirilmesi veya rotasyonunun sağlanması önerilse de bu yaklaşımın etkinlik düzeyi bireysel farklılıklara ve kullanılan zenginleştirme türüne göre değişkenlik gösterebilir (Ellis, 2009).

Sonuç olarak, çevresel zenginleştirme uygulamalarının etkinliği bireysel farklılıklar, çevresel koşullar ve uzun dönem alışma süreçleri dikkate alınarak değerlendirilmeli; klinik pratikte ise refahı sürdürülebilir şekilde artıracak bütüncül yaklaşımlar içinde ele alınmalıdır (Ellis, 2009). Veteriner hekimlerin klinik pratiğinde kedilere yaklaşım şekilleri hakkında detaylı bilgi edinmek için “Kedi Dostu Klinik Uygulamalar” isimli blog yazımızı okuyabilirsiniz. https://vetexplain.com.tr/2026/10/17/kedi-dostu-klinik-uygulamalar/

Görsel 4:Klinik ortam zenginleştirmesinin rolü. Enes Bilgiçer Tarafından Yapay Zeka (AI) ile oluşturulmuştur.

Doç. Dr. Nilay Seyidoğlu Tarafından onaylanmıştır.

5.     Kaynakça

1.     Gonçalves, C. B., Costa, M. R., Kanashiro, A., Pereira, D. D., de Sousa Fernandes, M. S., & Souto, F. O. (2026). Effects of Environmental Enrichment on the Hippocampal Microglial Profile under Neuroinflammatory Conditions: A Systematic Review. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 106645. Erişim Tarihi: 13.04.2026

2.     Houser, B., & Vitale, K. R. (2022). Increasing shelter cat welfare through enrichment: A review. Applied Animal Behaviour Science, 248, 105585. Erişim Tarihi: 13.04.2026

3.     Esther van Leeuwen & Emma ter Mors (2024) Addressing Barriers to Action: Increasing Cat Guardians’ Compliance with Professional Environmental Enrichment Advice, Anthrozoös, 37:1, 179-194, DOI: 10.1080/08927936.2023.2254553 Erişim Tarihi: 13.04.2026

4.     Henning J, Nielsen T, Fernandez E and Hazel S (2023). Cats just want to have fun: Associations between play and welfare in domestic cats. Animal Welfare, 32, e9, 1–11 https://doi.org/10.1017/awf.2023.2 Erişim Tarihi: 13.04.2026

5.     Vojtkovska, V., Voslarova, E., Vecerek, V., 2020. Methods of assessment of the welfare of shelter cats: a review. Animals 10, 1527. https://doi.org/10.3390/ani10091527.Wagner, D.C., Kass, P.H., Hurley, K.F., 2018b. Cage size, movement in and out of housing during daily care, and other environmental and population health risk factors for feline upper respiratory disease in nine North American animal shelters. PloS One 13, e0190140. Erişim Tarihi: 13.04.2026

6.     Camps, T., Amat, M., & Manteca, X. (2019). A review of medical conditions and behavioral problems in dogs and cats. Animals, 9(12), 1133. https://doi.org/10.3390/ani9121133 Erişim Tarihi: 13.04.2026

7.     Rochlitz, I. (2005). A review of the housing requirements of domestic cats (Felis silvestris catus) kept in the home. Applied Animal Behaviour Science, 93(1–2), 97–109. https://doi.org/10.1016/j.applanim.2005.01.002Erişim Tarihi: 13.04.2026

8.     Amat, M., Camps, T., & Manteca, X. (2016). Stress in owned cats: Behavioural changes and welfare implications. Journal of Feline Medicine and Surgery, 18(8), 577–586. https://doi.org/10.1177/1098612X15590867 Erişim Tarihi: 13.04.2026

9.     Halls, V. (2018). Tools for managing feline problem behaviours: Environmental and behavioural modi cation. Journal of Feline Medicine and Surgery, 20(11), 1005–1014. https://doi.org/10.1177/1098612X18806757Erişim Tarihi: 13.04.2026

10. Ellis, S. L. H., Rodan, I., Carney, H. C., Heath, S., Rochlitz, I., Shearburn, L. D., Sundahl, E., & Westropp, J. L. (2013). AAFP and ISFM feline environmental needs guidelines. Journal of Feline Medicine and Surgery, 15(3), 219–230. https://doi.org/10.1177/1098612X13477537 Erişim Tarihi: 13.04.2026

11. Buffington, C. T. (2011). Idiopathic cystitis in domestic cats—beyond the lower urinary tract. Journal of veterinary internal medicine, 25(4), 784-796. Erişim Tarihi: 13.04.2026

12. Gourkow, N., & Fraser, D. (2006). The effect of housing and handling practices on the welfare, behaviour and selection of domestic cats (Felis sylvestris catus) by adopters in an animal shelter. Animal Welfare, 15(4), 371-377. Erişim Tarihi: 13.04.2026

13. Stella, J., Croney, C., & Buffington, T. (2013). Effects of stressors on the behavior and physiology of domestic cats. Applied animal behaviour science, 143(2-4), 157-163. Erişim Tarihi: 13.04.2026